17 december 2025
Iedereen heeft recht op kwaliteitsvolle zorg. Toch ervaren vrouwen, LGBTQIA+-personen en personen met een migratieachtergrond nog steeds ongelijkheden in de gezondheidszorg. Dit is het gevolg van structurele blinde vlekken in onze zorgsystemen. Een belangrijke sleutel om dit tegen te gaan is onderwijs.
Wat toekomstige zorgverleners leren tijdens hun opleiding, bepaalt mee hoe zij later patiënten benaderen. Daarom onderzochten we hoe gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit aan bod komen in de bacheloropleidingen verpleegkunde tijdens het academiejaar 2024-2025.
Wat leren studenten verpleegkunde vandaag volgens de ECTS-fiches?
In de ECTS-fiches, wat het DNA van de opleidingsonderdelen omschrijft (algemene info, leerresultaten, inhoud, onderwijsvormen, evaluatievormen, studiemateriaal…), geven de opleidingen een formeel beeld mee van wat een opleiding belangrijk vindt. In deze fiches komt cultuur- en maatschappelijke sensitiviteit vaker voor dan gendersensitiviteit, maar blijven ze onderbelicht. Thema’s zoals diversiteit, cultuur, ongelijkheid, en (in minder mate) religie worden in meerdere opleidingen vermeld. Toch blijft de uitwerking vaak vaag: begrippen worden benoemd, maar niet concreet ingevuld. Hoe studenten leren omgaan met culturele verschillen of maatschappelijke ongelijkheid blijft daardoor onduidelijk.
Gendersensitiviteit is het minst zichtbaar. Wanneer gender aan bod komt, wordt het grotendeels beperkt tot specifieke biologische verschillen tussen vrouwen en mannen, zoals voortplanting en zwangerschap. Andere cruciale thema’s ontbreken vooral. Belichten de opleidingen ook genderschillen in ziektebeelden zoals hartaanvallen? Bespreken ze de impact van gender op zorgervaringen? Volgens de ECTS-fiches ontbreken deze in het curriculum.
Niet alle opleidingen zetten zich even sterk (of juist zwak) in voor gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit. Sommige opleidingen besteden er expliciet aandacht aan, terwijl andere deze thema’s nauwelijks of niet opnemen in het curriculum.
Verborgen curriculum: onzichtbaar en docent-specifiek
De ECTS-fiches tonen slechts de grote lijnen van opleidingsonderdelen. Ze geven geen volledig beeld van wat er effectief tijdens de les behandeld wordt. Dit zorgt voor een verborgen curriculum.
Gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit komen soms aan bod via de inbreng van individuele lesgevers, via spontane interacties zoals tijdens intervisies of door ervaringen van studenten, of via ervaringsdeskundigheid. Dit verborgen curriculum is heel waardevol. Zo kunnen docenten inspelen op de noden van de studenten. Wel zorgt dit ervoor dat niet elke student dezelfde kennis of vaardigheden rond gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit verwerft. De aanwezigheid van de thema’s hangt te vaak af van individuele docenten in plaats van structurele keuzes binnen het curriculum.
Wat helpt en wat belemmert?
Institutionele kaders spelen een belangrijke rol. Deze kunnen helpen bij de inbedding van gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit in de opleidingen. Momenteel zijn er geen wettelijke richtlijnen die deze thema’s opnemen. Wel hebben enkele hogescholen hogeschoolbrede richtlijnen waar expliciet aandacht is voor diversiteit of intercultureel handelen. Door deze hogeschoolbrede richtlijnen worden deze thema’s vaker geïntegreerd in de opleidingen. Tools zoals screeningslijsten voor cursusmateriaal kunnen docenten helpen om meer bewust om te gaan met inclusie en diversiteit.
Tegelijk zijn er ook remmende factoren. Wanneer gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit niet expliciet worden verwacht, verdwijnen ze snel naar de achtergrond. Ook de beperkte ruimte binnen het curriculum dat vrij in te vullen is draagt hieraan bij. Bovendien zorgen onzekerheid bij docenten om deze thema’s te bespreken, een gebrek aan ondersteuning rond deze thema’s, en het ontbreken van duidelijke leerdoelen ervoor dat deze thema’s versnipperd en vrijblijvend blijven.
Tijd voor structurele verandering
Gender-, cultuur-, en maatschappelijke sensitiviteit zijn vaak vandaag onvoldoende en niet structureel ingebed in de opleidingen verpleegkunde. Waar het wel gebeurt, is het vaak fragmentarisch, vaag, of afhankelijk van individuele inzet. Als we zorg echt inclusief willen maken, moet die ambitie ook zichtbaar zijn in het onderwijs. Alleen zo kunnen toekomstige verpleegkundigen worden voorbereid om kwaliteitsvolle zorg te bieden aan iedereen.
Lees hier ons volledig onderzoek.
Delen
