Representatie

80% van de Vlaamse burgemeesters is man: hoe kan dat anno 2025? 

Vrouwen blijven opvallend ondervertegenwoordigd in onze gemeentebesturen, vooral in de hoogste functies. Slechts 39,6% van de Vlaamse schepenen is vrouw, en minder dan één op de vijf burgemeesters is een vrouw. In 149 van de 285 Vlaamse besturen telt het schepencollege minder dan een derde vrouwen. In 77 gemeenten zetelt zelfs slechts één vrouw in het college van burgemeester en schepenen. Ook wat etnisch-culturele diversiteit betreft, is de situatie zorgwekkend: in de centrumsteden heeft slechts 11,7% van de verkozenen een migratieachtergrond.

De kandidatenlijsten en de gemeenteraden weerspiegelen nog altijd onvoldoende de diversiteit onze samenleving. Wel is er één positieve evolutie tegenover de vorige legislatuur (2018-2024): gemeenteraden zijn verjongd. De gemiddelde leeftijd daalde van 54 naar 49 jaar, en het aandeel raadsleden jonger dan 35 verdubbelde.

Te weinig data

Er zijn weinig data beschikbaar over de profielen van onze politici, zo zijn er geen gegevens beschikbaar over de etnisch-culturele diversiteit in onze gemeentebesturen.  Ook zijn er geen gekruiste gegevens beschikbaar: de cijfers worden per afzonderlijk kenmerk (leeftijd, geslacht) weergegeven, maar niet gecombineerd. Daardoor geven de cijfers alleen inzicht per afzonderlijke as en niet hoe deze kenmerken samenhangen binnen de gemeentebesturen. Bijvoorbeeld: hoeveel vrouwen jonger dan 35 jaar in onze gemeentebesturen zetelen. Daardoor weten we niet hoeveel jonge vrouwen zetelen in gemeentebesturen. Bovendien zijn vrouwen en minderheidsgroepen geen homogene blokken: hun noden en visies verschillen.

Waarom is dit een probleem?

Politieke instellingen moeten een afspiegeling zijn van de samenleving. Alleen dan kunnen ze beleid maken dat álle burgers ten goede komt. Zonder voldoende vrouwen en diverse stemmen blijven bepaalde noden structureel onderbelicht. Vertegenwoordigers van de meerderheidsgroep zien vaak niet hoe beleid minderheidsgroepen treft.

Wanneer die diverse stemmen ontbreken, dreigen belangrijke thema’s onderbelicht te blijven. Dat zien we in de manier waarop persoonlijke ervaringen en achtergronden vaak richting geven aan politieke prioriteiten. Mensen met een bepaalde levenservaring zullen gemakkelijker de belangen van een groep met een gelijkaardige levenservaring behartigen omdat ze de belangen van deze groep beter begrijpen en een hogere gevoeligheid voor thema’s die hen aanbelangen aan de dag zullen brengen.

Jongere politici begrijpen bijvoorbeeld vaak beter de uitdagingen rond studiekosten, een politicus uit een financieel kwetsbaar gezin kent de impact van stijgende energieprijzen beter, iemand met een fysieke handicap weet hoe belangrijk toegankelijke treinstations zijn, een vrouw die een hoofdoek draagt, begrijpt sneller de impact van het hoofddoekenverbod op de onderwijskansen van vrouwen die een hoofddoek (wensen te) dragen, en vrouwelijke politici weten hoe groot het belang is van goed verlichte straten door het gevoel van onveiligheid.

Kortom, politici die zelf bepaalde ervaringen delen met een groep, kunnen vaak beter begrijpen wat die groep nodig heeft en brengen die thema’s sneller op de politieke agenda.

Diversiteit versterkt politiek landschap

Niet alleen levenservaring, maar ook verschillen in stijl en aanpak verrijken de politiek. Vrouwen kunnen een andere politieke stijl binnenbrengen: ze zijn doorgaans meer resultaatgericht en collaboratief, betrekken vaker diverse perspectieven en zorgen dat besluitvorming inclusiever is. Zo laat Brits onderzoek zien dat vrouwelijke parlementsleden vaak meer overleg en consensus zoeken, waardoor beleid breed gedragen en effectiever wordt.

Die variatie in gedragspatronen verrijkt de besluitvorming en draagt bij aan een gezonde politieke cultuur. Het gaat niet enkel om inhoudelijke voordelen: diversiteit versterkt ook het vertrouwen van burgers in de politiek. Instellingen die een weerspiegeling zijn van de samenleving komen geloofwaardiger en krachtiger over. Structurele ondervertegenwoordiging ondermijnt daarentegen de democratische legitimiteit.

Wanneer minderheidsgroepen zichtbaar vertegenwoordigd zijn, worden ze erkend als volwaardige spelers. Dat vergroot niet alleen hun betrokkenheid en vertrouwen, maar kan ook anderen inspireren om zelf de stap naar de politiek te zetten. Vanaf een vertegenwoordiging van ongeveer 30% ontstaat er ruimte voor echte cultuurverandering en meer impact.

De ondervertegenwoordiging van vrouwen in de (lokale) politiek heeft verschillende oorzaken, maar één ding is duidelijk: diversiteit is een noodzakelijk voor een gezonde politieke cultuur.

Genderkloof in politiek

Hardnekkige rolpatronen en extra drempels

Traditionele genderrollen blijven een grote invloed uitoefenen. Het idee dat vrouwen vooral zorgen voor gezin en huishouden, terwijl mannen buitenshuis een publieke rol opnemen, blijven hardnekkig aanwezig. Politiek betekent vaak onregelmatig, onvoorspelbaar werk en komt met veel avondwerk. Een lokaal mandaat wordt in veel kleinere gemeenten niet als voltijdse functie vergoed. In heteroseksuele relaties dragen vrouwen nog steeds de grootste zorg voor het gezin en zorglast (het organisatorische, het mentale en emotionele aspect van zorgen). Dat maakt de combinatie van een politiek mandaat met een gezinsleven niet vanzelfsprekend.

Daarbovenop komen structurele obstakels: minder toegang tot tijd, geld en politieke netwerken, én een gebrek aan diverse vrouwelijke rolmodellen. Deze factoren verhogen de drempel om actief te worden in de politiek.

Onderzoek toont aan dat vrouwen minder politieke ambitie hebben dan mannen. Op lokaal niveau is die kloof iets kleiner dan op Europees niveau, maar ze blijft bestaan. Daar zijn een aantal verklaringen voor. De politieke arena is een competitieve omgeving en heeft het imago dat conflict en (het bereiken van) macht er centraal staan. Vrouwen zijn minder zelfverzekerd en minder overtuigd van hun (politieke) competenties in vergelijking tot mannen. Vrouwen zijn doorgaans meer conflict- en risicovermijdend. Het is te simpel dit uitsluitend te interpreteren als een kwestie van individuele ambitie: ook factoren als partijselectie, netwerken, toegang tot middelen en culturele verwachtingen spelen een rol.

Een politiek die vanuit buitenstaandersperspectief geassocieerd wordt met macht, status, conflict en competities schrikt politieke nieuwkomers – onder wie vrouwen – dan ook af.

Gendergericht geweld: een extra barrière

Vrouwen in de politiek worden vaker dan mannen geconfronteerd met gendergericht geweld. Dat gaat van seksuele intimidatie tot stereotiepe bejegening. Onderzoek toont aan dat vrouwen in de politiek anders worden beoordeeld: hun vrouw-zijn wordt vaker benadrukt. Ze worden bijvoorbeeld vaker alleen bij hun voornaam genoemd en krijgen vaker kleinerende aanspreekvormen. Daarnaast krijgen ze te maken met genderstereotypen: ze worden vaker beoordeeld op hun uiterlijk, vaker bevraagd over de combinatie van werk en gezin, en minder over hun professionele standpunten of prestaties.

Ook het online geweld jegens politici is gegenderd. Online geweld — van beledigingen en bedreigingen tot deepfakes — is een specifieke vorm van geweld die in opmars is. Het treft mannen en vrouwen, maar de online kritiek naar vrouwen toe is persoonlijker. Het aantal vrouwelijke politici nam toe, mede dankzij genderquota, maar dit roept soms weerstand en zelfs extra geweld op. Ook worden ze meer en harder aangepakt omwille van uiterlijke kenmerken.

Vrouwen die zich op een kruising bevinden van meerdere discriminatiegronden – leeftijd, etniciteit, religie – worden dubbel (of zelfs driedubbel) afgerekend. Uit een wereldwijde studie van de Interparlementaire Unie blijkt dat vrouwelijke politici vaak te maken hebben met seksisme, intimidatie en geweld, vooral wanneer ze jonger zijn dan 40 en tot een minderheidsgroep behoren. Het dragen van levensbeschouwelijke en religieuze tekens in combinatie met genderdiscriminatie maken vrouwelijke politici extra kwetsbaar. Vrouwelijke politici die een hoofddoek dragen zijn vaker slachtoffer van seksistische en islamofobe uitlatingen dan andere vrouwelijke politici, bijvoorbeeld. Ook leeftijd speelt mee: seksisme komt vaker voor bij jongere vrouwen en neemt af bij oudere vrouwelijke politici. Non-binaire en transpersonen worden buitenproportioneel getroffen.

Een rem op politieke participatie

Belgisch onderzoek toont aan dat vrouwen zich vaker beperkt voelen door genderstereotypen, vooral binnen hun partij en in de media. Seksisme uit zich zowel expliciet als subtiel (welwillend seksisme). De gevolgen zijn aanzienlijk: het mentaal welzijn, privéleven en de politieke carrière worden aangetast. Ze doen vaker aan zelfcensuur door zich bijvoorbeeld niet (meer) uit te spreken over bepaalde thema’s en aarzelen om te participeren aan campagneactiviteiten of vermijden soms contact met burgers. Dat beperkt hun electoraal succes. Het (online) geweld verhoogt het risico op een vroegtijdige uitstap uit de politiek. Het zien gebeuren ontmoedigt ook mogelijks andere mensen met politieke ambities.

Deze patronen verschillen echter naargelang het bestuursniveau. Op lokaal niveau komt online geweld het vaakst voor, maar door de nauwere afstand tussen politici en burgers is de kans op fysieke confrontatie groter dan op nationaal niveau (tenzij het gaat om zichtbare politici, zoals ministers of partijvoorzitters).

Politieke partijen

Politieke partijen spelen een sleutelrol in het aantrekken én behouden van vrouwelijke politici. Zij beslissen wie op de kieslijst komt en op welke plaats, wie als boegbeeld naar voren wordt geschoven en op wie kiezers kunnen stemmen. De partijen beslissen over het aanbod voor de kiezer en aan welke mensen een stem kan worden gegeven. Partijen kunnen daarbij actief op zoek gaan naar vrouwen en andere ondervertegenwoordigde groepen, zeker wanneer blijkt dat deze minder spontaan hun kandidatuur indienen.

Wie krijgt welke thema’s?

De keuzes van partijen beïnvloeden niet alleen wie verkozen raakt, maar ook welke thema’s politici opvolgen. Vrouwen houden zich in de politiek vaak bezig met ‘zachtere’ thema’s zoals onderwijs, welzijn en zorg. Ze ervaren deze thema’s vaker zelf als prioritair en/of dit wordt van hen verwacht. De schepen die verantwoordelijk is voor het OCMW-beleid is meestal een vrouw, terwijl mannen vaker verantwoordelijk zijn voor onderwerpen zoals veiligheid, justitie en financiën. Deze verdeling komt deels voort uit traditionele ideeën over wat ‘passend’ is voor mannen en vrouwen, en partijen spelen hierin een rol door deze genderstereotype patronen in stand te houden.

Dominante groepen hebben een voorsprong

Niet alleen geslacht en gender, maar ook andere kenmerken beïnvloeden wie in de politiek de overhand heeft. Dominante groepen, zoals cisgendermannen, hetero’s, witte mensen en langopgeleiden, worden vaak voorgetrokken in de politiek. De politieke cultuur is meer op hun maat gemaakt, waardoor het als vanzelfsprekend wordt gezien dat hun stemmen, ideeën en belangen vaker aan bod komen. Ze krijgen vaker een hoge plek op de kieslijst, zijn beter zichtbaar in de media, en hun manier van communiceren en hoe ze eruitzien wordt als norm beschouwd. Mensen die hiervan afwijken – zoals vrouwen, LGBTQ+ personen, mensen van kleur, mensen met een migratieachtergrond, religieuze minderheden, mensen met een (al dan niet zichtbare) beperking of kortopgeleiden – worden hierdoor vaak minder zichtbaar gemaakt, krijgen lagere plaatsen op de kieslijst of moeten harder vechten om gehoord te worden.

Deze patronen maken van politieke partijen dus gegenderde en geracialiseerde organisaties, maar ze nemen soms ook maatregelen om dit te corrigeren. Politieke partijen zijn zich bewust van de onderrepresentatie van etnisch-culturele minderheden in politieke instellingen. De openheid richting een diverse kieslijst wordt deels bepaald door partijideologie, maar onder de meeste Vlaamse democratische partijen bestaat consensus dat ze streven naar meer diversiteit op hun kieslijst. Partijen nemen verschillende maatregelen, sommige werken bv. met een diversiteitsquotum.

Naast aantrekken van kandidaten, is het minstens zo belangrijk dat partijen deze politici behouden, ondersteunen en beschermen. Politieke partijen moeten politieke nieuwkomers en minderheden, zoals vrouwen, aantrekken, maar ze ook aan boord houden. Als online geweld en seksisme vooral vrouwelijke politici treft, kunnen ook politieke partijen ingrijpen. Het bevorderen van bewustwording en opleiding over intersectionaliteit binnen politieke partijen kan helpen om een meer inclusieve benadering te ontwikkelen.

Diversiteit ook strategisch slim

Diversiteit is niet alleen een kwestie van rechtvaardigheid, maar is ook van strategisch belang voor de partijen zelf. In landen zoals België, waar een sterke partijcompetitie heerst, is het voor politieke partijen cruciaal om aantrekkelijk te zijn voor verschillende groepen mensen. Wanneer een politieke partij het aantal vrouwen op de kieslijst verhoogt, wordt het voor kiezers aantrekkelijker voor deze partij te stemmen. Het is dus ook in het belang van de politieke partijen zelf om een diverse kieslijst aan de kiezer te kunnen presenteren: met meer (diverse) vrouwen, mensen met een migratieachtergrond, mensen van verschillende leeftijden, etniciteiten en religies, en mensen met een handicap.

Gedeelde verantwoordelijkheid

Politieke partijen hebben een verantwoordelijkheid en een belang in het creëren van een veilige omgeving voor hun vrouwelijke leden en politiek personeel. Dat kan door zowel preventief als repressief op te treden bij grensoverschrijdend gedrag en seksisme – zowel intern als extern, door bv. het modereren van de comments op sociale media, het promoten en volgen van omstanderstrainingen, het werken met vertrouwenspersonen en een buddysysteem.

Het effect van te weinig diversiteit gaat echter verder dan partijpolitiek; het raakt de kwaliteit van de democratie zelf. Als personen die afwijken van de gemiddelde politicus (cis man, wit, hetero, gezond, langgeschoold, midden 40 jaar) snel uitstromen, verschraalt het politieke debat. Als vrouwen om online haat te vermijden zichzelf gaan censureren, hun sociale media afsluiten, maken ze zichzelf onzichtbaar en missen we belangrijke stemmen en nuances in het maatschappelijke debat. Als vrouwelijke politici sneller en vaker de politiek weer verlaten, verliest de democratie.

Niet enkel omdat de politiek vrouwen verliest, maar omdat ze riskeert politiek talent te verliezen. Een veilige en aantrekkelijke omgeving is dus niet alleen in het belang van individuele vrouwen, maar van ons allemaal.

Spelregels

Quota werken, maar versnelling is nodig

Sinds 2002 bepaalt de wet dat kieslijsten uit evenveel vrouwelijke als mannelijke kandidaten moeten bestaan. Op de eerste twee plaatsen mogen geen kandidaten van hetzelfde geslacht staan. Deze genderquota beogen een meer evenredige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in de politiek. Er voltrok zich een duidelijke inhaalbeweging richting sterker genderevenwicht, maar een versnelling – zeker op het lokale niveau – dringt zich op.

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en Wallonië gelden strengere regels om vrouwelijke vertegenwoordiging lokaal te versterken. Door een verplichte rits, d.w.z. de afwisseling van man-vrouw, op kieslijsten en pariteitseisen in schepencolleges, werd na de verkiezingen van 13 oktober 2024 in Brussel 49,2% van de schepenen vrouw. In Vlaanderen bleef dit aandeel steken op 39,6%. Het stijgende aantal vrouwelijke gemeenteraadsleden en schepenen, en de regionale verschillen, tonen duidelijk aan: quota werken én blijven nodig.

Nieuwe spelregels voor lokale verkiezingen in Vlaanderen

In Vlaanderen veranderden de regels voor de lokale verkiezingen in 2024. De opkomstplicht werd afgeschaft en de invloed van de lijststem verdween. Voortaan wordt de kandidaat met de meeste voorkeurstemmen verkozen, en de kandidaat met de meeste naamstemmen binnen de grootste coalitiefractie wordt benoemd tot burgemeester.

Deze veranderingen stimuleerden partijen om vaker gemeenschappelijke lijsten of kartels te vormen. Minder lijsten betekenen minder topplaatsen, waardoor politieke partijen sneller kiezen voor ‘gevestigde waarden’. Tijdens de lokale verkiezingen van 2024 was slechts 25,3% van de Vlaamse lijsttrekkers vrouw, gelijkaardig aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Dit beperkt de diversiteit en vermindert de keuzevrijheid van de kiezer.

Er is dringend nood aan diepgaander onderzoek over wat deze veranderde kiesregels betekenen voor de man/vrouw-verhoudingen in de Vlaamse gemeenteraden en schepencolleges.

Wat wil de Vrouwenraad?

Een inclusieve en veilige politieke cultuur

De Vrouwenraad wil een politieke omgeving waarin diversiteit vanzelfsprekend is en waarin iedereen, ongeacht geslacht, leeftijd, etniciteit, religie, seksuele oriëntatie of achtergrond, volwaardig kan deelnemen. In deze ideale situatie weerspiegelt de samenstelling van gemeenteraden en schepencolleges de samenleving zelf: vrouwen en andere politieke minderheidsgroepen zijn evenredig vertegenwoordigd en hebben invloed op de beleidsagenda. Jonge en oudere vrouwen, vrouwen met verschillende etnische achtergronden, met en zonder kinderen, kort- en langopgeleid, dragen allemaal bij en worden gehoord. Vrouwen vormen de helft van de bevolking, het spreekt voor zich dat dat weerspiegeld wordt in wie de bevolking vertegenwoordigt. De Vrouwenraad gaat voor een meer gendergelijke vertegenwoordiging, waarbij maximaal de helft van de gemeenteraden- en besturen tot hetzelfde geslacht behoort.

Meer dan aanwezigheid

Vrouwen moeten niet alleen aanwezig zijn, maar zich ook gehoord, gesteund en veilig voelen in hun politieke engagement.

Quota zijn een belangrijk instrument om evenwichtige vertegenwoordiging te realiseren, maar ze volstaan niet op zichzelf. Ze moeten gepaard gaan met maatregelen die reële participatie mogelijk maken, zoals gerichte opleidingen, mentoringprojecten en het garanderen van een veilige, respectvolle werkomgeving. Quota mogen geen plafond worden: het uiteindelijke doel blijft volwaardige politieke participatie op basis van gelijkheid en vrijheid.

Wegwerken van structurele drempels

De Vrouwenraad vraagt aandacht voor structurele drempels zoals tijd, geld, ongelijke zorglast en -taken, die de toegang tot de politiek bemoeilijken. Politiek engagement moet werkbaar zijn: dat vraagt om hervormingen van politieke werktijden- en taken die passen binnen een evenwichtig leven en rekening houden met zorgtaken en een sociaal leven, vrij van informele ons-kent-ons-structuren.

Internationale ervaringen tonen hoe dit kan: het “Good Parliament”-concept en OSCE-richtlijnen voor gendergelijkheid in parlementen (Palmieri, 2021) en voorbeelden van IDEA over gender-gelijkheid in en via parlementen illustreren hoe structurele maatregelen, cultuurverandering en inclusieve procedures samen een politiek klimaat creëren waarin diversiteit daadwerkelijk wordt benut.

Sterker en geloofwaardiger

Daarnaast pleit de Vrouwenraad voor meer diverse profielen in de politiek: jongeren, mensen met een migratieachtergrond, mensen met een handicap, uit de private sector, kortgeschoolden en andere groepen die vandaag nog te weinig aanwezig zijn. Een politiek die de samenleving weerspiegelt, is sterker, geloofwaardiger en meer in staat om beleid te voeren dat iedereen ten goede komt.

Politiek moet een veilige plek zijn, vrij van seksisme, online geweld of andere vormen van intimidatie. Persoonlijke ervaringen en perspectieven verrijken het debat en de besluitvorming. Politici moeten vrij zijn om te spreken, ideeën uit te wisselen en over moeilijke thema’s te discussiëren, zonder angst voor persoonlijke aanvallen.

Respectvolle politieke cultuur, transparantie en inhoudelijk debat zijn essentieel. Sociale media-platformen, digitale weerbaarheid en psychosociale ondersteuning verdienen van vrouwen in publieke functies verdienen speciale aandacht.

Cruciale rol van politieke partijen

Politieke partijen spelen hierin een cruciale ondersteunende rol: ze kunnen zorgen voor evenwichtige kandidatenlijsten, opleiding en ondersteuning bieden, intersectionaliteit stimuleren en nieuwe politici kansen geven om door te groeien.

Transparante selectieprocedures en gelijke kansen staan centraal, zodat ambitie, talent en inclusiviteit en de vertegenwoordiging van diverse belangen voorop staan.

Verder lezen?

Bekijk de bronnenlijst.

[1] Intersectionaliteit, of kruispuntdenken, erkent dat verschillende identiteiten (zoals gender, afkomst, sociaaleconomische klasse, leeftijd, handicap, …) elkaar overlappen en beïnvloeden. Deze optelsom kan vooroordelen en discriminatie en privileges in de hand werken of versterken