Politieke representatie
Vrouwen blijven opvallend ondervertegenwoordigd in onze gemeentebesturen: amper één op de vijf burgemeesters is een vrouw. Gemiddeld is 40% van de schepenen een vrouw, en in 77 Vlaamse gemeenten zetelt er slechts één vrouw in het college van burgemeester en schepenen.
Politieke instellingen moeten een afspiegeling zijn van de samenleving: alleen dan kunnen ze beleid maken dat àlle burgers ten goede komt. Zonder voldoende vrouwelijke en diverse stemmen blijven sommige noden onderbelicht. Persoonlijke ervaringen en achtergronden bepalen namelijk politieke prioriteiten. Een vrouwelijke politica kan het belang van goed verlichte straten voor de veiligheid beter inschatten. Een vrouw die een hoofddoek draagt, begrijpt sneller de impact van het hoofddoekenverbod op de onderwijskansen van vrouwen.
Vrouwen kunnen ook een andere politieke stijl binnenbrengen. Zo laat Brits onderzoek zien dat vrouwelijke parlementsleden vaak meer overleg en consensus zoeken, waardoor beleid breed gedragen en effectiever wordt. Diversiteit versterkt ook het vertrouwen van burgers in de politiek. Instellingen die een weerspiegeling zijn van de samenleving komen geloofwaardiger en krachtiger over. Het kan ook anderen inspireren om zelf de stap naar de politiek te zetten. Wanneer een politieke partij het aantal vrouwen op de kieslijst verhoogt, wordt het voor (vrouwelijke) kiezers aantrekkelijker voor deze partij te stemmen. Diversiteit is dus ook in het belang van de politieke partijen zelf.
Hoe komt het dat er zo weinig vrouwen zijn?
Traditionele genderrollen blijven een grote invloed uitoefenen. Het cliché dat vooral mannen buitenshuis een publieke rol opnemen, blijft hardnekkig aanwezig. Aan politiek doen betekent vaak onregelmatige uren en onvoorspelbaar werk. Een lokaal mandaat wordt in veel kleinere gemeenten niet als voltijdse functie vergoed. In heteroseksuele relaties dragen vrouwen nog steeds de grootste zorg voor het gezin en mentale zorglast. Dat maakt de combinatie van een politiek mandaat met een gezinsleven niet vanzelfsprekend.
Onderzoek toont aan dat vrouwen minder politieke ambitie hebben dan mannen. Op lokaal niveau is die kloof weliswaar iets kleiner dan op Europees niveau. De politieke arena is een competitieve omgeving en waarin conflict en macht centraal staan. Vrouwen zijn doorgaans meer conflictvermijdend, minder zelfverzekerd en minder overtuigd van hun (politieke) competenties in vergelijking met mannen. Daarbovenop komen structurele obstakels: minder toegang tot tijd, geld en politieke netwerken, én een gebrek aan diverse vrouwelijke rolmodellen.
Waar botsen vrouwelijke politici tegenaan?
Onderzoek toont aan dat vrouwen in de politiek anders worden beoordeeld: hun vrouw-zijn wordt vaker benadrukt. Ze worden vaker enkel bij hun voornaam genoemd en krijgen vaker kleinerende aanspreekvormen. Daarnaast worden ze vaker beoordeeld op hun uiterlijk, vaker bevraagd over de combinatie van werk en gezin, en minder over hun professionele standpunten of prestaties.
Vrouwelijke politici krijgen ook meer te maken met (online) geweld, van beledigingen en bedreigingen tot deepfakes. Uit een studie van de Interparlementaire Unie blijkt dat vrouwelijke politici vooral te maken krijgen met seksisme, intimidatie en geweld wanneer ze jonger zijn dan 40 of tot een minderheidsgroep behoren. Vrouwelijke politici die een hoofddoek dragen zijn vaker slachtoffer van seksistische en islamofobe uitlatingen dan andere vrouwelijke politici. Non-binaire en transpersonen worden buitenproportioneel getroffen.
Belgisch onderzoek toont aan dat vrouwen zich vaker beperkt voelen door genderstereotypen, vooral binnen hun partij en in de media. Ze doen vaker aan zelfcensuur door zich niet uit te spreken over bepaalde thema’s en aarzelen om te participeren aan campagneactiviteiten. Dat beperkt hun electoraal succes en verhoogt het risico op een vroegtijdige uitstap uit de politiek.
Vrouwen houden zich in de politiek vaak bezig met ‘zachtere’ thema’s zoals onderwijs, welzijn en zorg. De schepen die verantwoordelijk is voor het OCMW-beleid is bijvoorbeeld meestal een vrouw, terwijl mannen vaker verantwoordelijk zijn voor veiligheid, justitie en financiën. Vrouwen worden ook minder zichtbaar gemaakt: ze krijgen lagere plaatsen op de kieslijst of moeten harder vechten om gehoord te worden.
In Vlaanderen veranderden de regels voor de lokale verkiezingen in 2024. Voortaan wordt de kandidaat met de meeste voorkeurstemmen verkozen, en de kandidaat met de meeste naamstemmen binnen de grootste coalitiefractie wordt benoemd tot burgemeester. Deze veranderingen stimuleerden partijen om vaker gemeenschappelijke lijsten of kartels te vormen. Minder lijsten betekenen minder topplaatsen, waardoor politieke partijen sneller kiezen voor ‘gevestigde waarden’. Tijdens de lokale verkiezingen van 2024 was slechts 25,3% van de Vlaamse lijsttrekkers vrouw, gelijkaardig aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2018.
Een deel van de oplossing
Sinds 2002 bepaalt de wet dat kieslijsten uit evenveel vrouwelijke als mannelijke kandidaten moeten bestaan. Op de eerste twee plaatsen mogen geen kandidaten van hetzelfde geslacht staan. Deze genderquota beogen een meer evenredige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in de politiek. Er is een duidelijke inhaalbeweging aan de gang, maar zeker op het lokale niveau dringt een versnelling zich op.
In het Brussel en Wallonië is een verplichte rits ingevoerd, d.w.z. de afwisseling van man-vrouw, op kieslijsten en pariteitseisen in schepencolleges. Na de verkiezingen van 2024 in Brussel is 49,2% van de schepenen vrouw, terwijl in Vlaanderen hun aandeel bleef steken op 39,6%. Dat toont duidelijk aan dat quota werken én nodig blijven.
Wat wil de Vrouwenraad?
Een inclusieve en veilige politieke cultuur
De Vrouwenraad wil een politieke omgeving waarin iedereen volwaardig kan deelnemen. In deze ideale situatie weerspiegelt de samenstelling van gemeenteraden en schepencolleges de samenleving zelf: jonge en oudere vrouwen, met verschillende etnische achtergronden, met en zonder kinderen, kort- en langopgeleid. De Vrouwenraad pleit voor meer profielen in de politiek die vandaag nog te weinig aanwezig zijn: mensen met een handicap, jongeren, kortgeschoolden, mensen met een migratieachtergrond.
Wegwerken van structurele drempels
Politiek moet een veilige plek zijn, vrij van seksisme, online geweld of intimidatie. Er moeten maatregelen komen die reële participatie mogelijk maken, zoals gerichte opleidingen, mentorprojecten en het garanderen van een veilige, respectvolle werkomgeving. Politieke partijen hebben hierin een belangrijke rol te vervullen: ze kunnen zorgen voor evenwichtige kandidatenlijsten, opleiding en ondersteuning bieden, intersectionaliteit stimuleren en nieuwe politici kansen geven om door te groeien.
De Vrouwenraad vraagt aandacht voor structurele drempels zoals tijd, geld, ongelijke zorglast en -taken, die de toegang tot de politiek bemoeilijken. Politiek engagement moet werkbaar zijn: dat vraagt om hervormingen van politieke werktijden- en taken die passen binnen een evenwichtig leven en rekening houden met zorgtaken en een sociaal leven, vrij van informele ons-kent-ons-structuren. Internationale ervaringen tonen hoe dit kan, zoals het “Good Parliament”-concept en OSCE-richtlijnen voor gendergelijkheid in parlementen (Palmieri, 2021).
Vrouwen in de politiek
Een sterke democratie weerspiegelt de samenleving. Toch blijven vrouwen en andere groepen vandaag ondervertegenwoordigd in politieke besluitvorming. In dit dossier bekijken we welke drempels vrouwen ervaren om politiek actief te worden, met welke vormen van seksisme en online geweld ze te maken krijgen en welke structurele obstakels hun politieke participatie bemoeilijken.
We staan ook stil bij wat kan bijdragen aan meer inclusieve en diverse politieke instellingen: van genderquota en evenwichtige kandidatenlijsten tot mentorprogramma’s, ondersteuning door politieke partijen en een politiek engagement dat beter te combineren is met werk, zorg en privéleven.
Benieuwd naar de cijfers, onderzoeken en bronnen achter deze analyse? Download onze leeslijst.
